Co to jest inflacja i jak ją obliczyć?

Czym jest inflacja?

Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen towarów i usług w gospodarce. Gdy ceny rosną, za tę samą kwotę kupimy coraz mniej – mówimy wtedy, że spada siła nabywcza pieniądza. Przeciwieństwem inflacji jest deflacja, czyli spadek cen. Ten ostatni scenariusz zdarzył się w Polsce niedawno: według GUS w 2015 roku ceny spadły średnio o 0,9%, a w 2016 o 0,6%.

Umiarkowana inflacja (NBP dąży do celu 2,5% z dopuszczalnym odchyleniem ±1 punktu procentowego) jest uważana za normalny element rozwijającej się gospodarki. Problemem staje się dopiero wysoka inflacja, która szybko „zżera" oszczędności i komplikuje planowanie domowego budżetu.

Ekonomiści wyróżniają kilka przyczyn inflacji. Inflacja popytowa pojawia się, gdy popyt na dobra rośnie szybciej niż ich podaż – konsumenci i firmy chcą kupować więcej, niż gospodarka jest w stanie wyprodukować. Inflacja kosztowa wynika ze wzrostu kosztów produkcji, np. drożejących surowców, energii czy płac. Znaczenie ma też podaż pieniądza – gdy w obiegu jest go relatywnie dużo, jego wartość spada. W praktyce inflacja jest zwykle wynikiem kilku tych czynników naraz, jak pokazały lata 2021–2023, gdy na ceny złożyły się drożejąca energia, napięty rynek pracy i wcześniejsza, bardzo ekspansywna polityka monetarna.

Jak GUS mierzy inflację – koszyk dóbr

W Polsce inflację mierzy Główny Urząd Statystyczny za pomocą wskaźnika CPI (ang. Consumer Price Index), czyli wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. GUS co miesiąc sprawdza ceny tysięcy produktów wchodzących w skład tzw. koszyka dóbr – reprezentatywnego zestawu zakupów przeciętnego gospodarstwa domowego.

Do koszyka wchodzą m.in.:

• żywność i napoje (największa waga w koszyku),
• mieszkanie i nośniki energii,
• transport, w tym paliwa,
• odzież, zdrowie, edukacja, rekreacja i komunikacja.

Poszczególne kategorie mają różne wagi, odpowiadające ich udziałowi w wydatkach gospodarstw domowych. Dlatego np. podwyżka cen żywności wpływa na wskaźnik mocniej niż wzrost cen usług telekomunikacyjnych. To również powód, dla którego „Twoja" inflacja może się różnić od oficjalnej – zależy od tego, na co wydajesz pieniądze.

Odczyty miesięczne a średnioroczne

W mediach najczęściej słyszymy o miesięcznym odczycie CPI, który pokazuje zmianę cen w porównaniu z tym samym miesiącem roku poprzedniego (r/r). Taki odczyt bywa zmienny – zależy m.in. od sezonowości cen paliw i żywności.

Do porównań długoterminowych lepiej nadaje się średnioroczna inflacja, czyli średnia zmiana cen w całym roku kalendarzowym. Według danych GUS wyniosła ona w Polsce:

• 2022 rok: 14,4% – najwyższa od ćwierć wieku,
• 2023 rok: 11,4%,
• 2024 rok: 3,6%,
• 2025 rok: 3,6%.

To właśnie na tych średniorocznych wartościach działa nasz kalkulator inflacyjny.

Przykład: ile dziś warte jest 10 000 zł z 2020 roku?

Inflacja kumuluje się – ceny każdego kolejnego roku liczone są od poziomu cen roku poprzedniego. Aby przeliczyć kwotę z przeszłości na dzisiejsze złote, mnożymy ją przez iloczyn wskaźników (1 + CPI) za każdy rok w okresie.

Dla kwoty 10 000 zł z 2020 roku przeliczenie na ceny z 2023 roku wygląda tak:

10 000 zł × 1,051 × 1,144 × 1,114 ≈ 13 394 zł

Oznacza to, że aby kupić w 2023 roku to, co w 2020 roku kosztowało 10 000 zł, trzeba było mieć już około 13 394 zł. Skumulowana inflacja w tych trzech latach wyniosła więc około 33,9%. Jeśli te 10 000 zł leżało nieoprocentowane „w skarpecie", realnie straciło ok. 2 534 zł wartości – czyli ok. 25,3% swojej siły nabywczej.

Jak inflacja wpływa na oszczędności i kredyty?

Inflacja działa na nasze finanse w dwóch kierunkach:

• Oszczędności: gotówka i nieoprocentowane środki realnie tracą na wartości. Aby oszczędności nie traciły, ich oprocentowanie (po podatku Belki) powinno przewyższać inflację – warto porównywać oferty lokat i kont oszczędnościowych. Przykład: lokata na 6% daje po podatku 4,86% netto, więc przy inflacji 3,6% realny zysk to zaledwie ok. 1,2 punktu procentowego.
• Kredyty: inflacja realnie „obniża" wartość długu – ratę płaconą za 15 lat będzie można realnie opłacić łatwiej niż dziś. Jednocześnie wysoka inflacja zwykle oznacza wyższe stopy procentowe NBP, a przez to wyższe raty kredytów ze zmiennym oprocentowaniem.

Dlatego przy planowaniu finansów warto zawsze rozróżniać wartości nominalne (w złotych) od realnych (skorygowanych o inflację).